De sporen van Congo in Brussel
In Brussel zijn er nog veel plaatsen en monumenten die herinneren aan het “glorieuze” verleden in Congo van ons vaderland en zijn koning Leopold II. Volg de gids en wandel mee.
Christelle Behets
Koloniënstraat
In 1908 wordt de Vrijstaat Congo, tot dan eigendom van Leopold II, een Belgische kolonie. Een stap vooruit voor de Congolese bevolking? Vergeet het. Het koloniale regime ligt ‘s nachts te piekeren over de winsten van de koloniale bedrijven, voor Congo en de Congolezen laat hij z’n slaap niet. Door de slechte behandeling, ziektes en gedwongen verhuizen is het bevolkingsaantal sinds Leopold II fel naar beneden gegaan. Wegen en spoorlijnen komen er in de eerste plaats om makkelijker en sneller grondstoffen te vervoeren. En de bouw van ziekenhuizen en scholen wordt gestart om een reservoir van gezond en gespecialiseerd (in 1960 telde Congo 16 universiteiten) werkvolk aan te leggen. De uitbuiting gaat jaren voort: bijvoorbeeld via de chicotte (het gebruik van deze zweep werd afgeschaft in 1959, enkele maanden voor de onafhankelijkheid), de rassenscheiding en de dwangarbeid. De Congolese arbeiders betalen de kolonisering met hun leven. De onafhankelijkheid was een voorwaarde voor ontwikkeling, vandaar de strijd. (F)
Warandeberg
In deze straat vind je de zetels van de Société coloniale des mines (Colomines), les Chemins de fer du Bas Congo et du Katanga (BCK), la Compagnie foncière du Katanga (Cofoka) en de Union Minière du Haut Katanga (UMHK). De Société Générale, een van de aandeelhouders van UMHK, controleert in de jaren 20 liefst 70% van de Congolese economie. (E)
Naamse Poort
Matonge is gekend om de grote Congolese gemeenschap die er woont. Matonge is ook de naam van een wijk in Kinshasa. In Elsene staat de wijk symbool voor de Belgisch-Congolese betrekkingen. Vroeger waren in de omgeving van de Naamse Poort tal van koloniale verenigingen en cafés te vinden zoals de “Union royale coloniale belge” en ook de “Union des femmes coloniales”. Ook Cinema Vendôme in de Waversesteenweg verwijst naar Congo. Dit gebouw behoort tot de Koninklijke Schenking. Het is dankzij de koloniale activiteiten in Congo dat het fortuin van de koninklijke familie fel is toegenomen. (B)
Koninklijk Park
Symbool van de Belgische monarchie. Rond het park ontwikkelde zich het centrum van de economische macht van de kolonie. Verschillende koloniale bedrijven hadden hun zetel in de omliggende straten. Zo herbergde de Montoyerstraat de Huileries du Congo belge, die onder andere de bekende handzeep Sunlight van Congolese palmolie voorzag. Een van de leden van de raad van bestuur was niemand minder dan de socialistische voorman Emile Vandervelde. In de Ducalestraat lag dan weer het Empainhotel (vandaag de Warandeclub van de Vlaamse elite), genoemd naar de gelijknamige baron. Empain was een dichte medewerker van Léopold II en de stichter van Compagnie des chemins de fers du Congo supérieur. In de Koningsstraat lagen de bureaus van Forminière en de fameuze Société Générale (later Fortis en BNP Paribas Fortis), belangrijkste aandeelhouders van de Union Minière du Haut Katanga. Die twee bedrijven zetten in 1960 hun beste beentje voor om de nationalistische regering Lumumba te destabiliseren. Dat deden ze door de separatistische krachten in Katanga en Kasaï te steunen. Bedrijven als de Société en Forminière bouwden hun enorme vermogens op in Congo. Net zoals België’s rijkste families Lippens, Empain, Emsens, Vandemoortele, Van Thillo, Solvay en Boël. (D)
Het Europees Parlement
Waarom moeten we in deze optocht om de vijftigste verjaardag van de onafhankelijkheid te gedenken ook even halt houden bij het Europees Parlement? Omdat de aflossing van de schulden ook vandaag nog het budget van de Congolese staat ondermijnt. Sinds 1990 heeft Congo geen enkele nieuwe lening meer gekregen, terwijl de schuld nog steeds aangroeit door de interesten. België gaat binnenkort voorzitter zijn van de Europese Unie: wij vragen dat van de kwijtschelding van die afschuwelijke schuld eindelijk werk wordt gemaakt.
Die schuld is een hinderpaal voor de economische ontwikkeling van Congo en zij is bovendien schandelijk. Onder het bewind van Mobutu werden de zogenaamde “witte olifanten” (grote bouwprojecten die nooit rendabel zijn geweest) gefinancierd door voor Congo onvoordelige leningen.
De betrekkingen tussen de internationale instellingen en het regime van Mobutu in de jaren 80 hadden surrealistische trekjes. Mobutu kon zich slechts verrijken door verregaande corruptie. Het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank wou zich verzekeren dat Mobutu wel degelijk de schuld zou terugbetalen. Dat leidde wel tot spanningen, maar de ene had de andere nodig. Het Westen rekende op “zijn” Mobutu om Congo te controleren, dat ten tijde van de Koude Oorlog een strategische positie innam. In een vertrouwelijk rapport van 1982 aan het IMF signaleert auteur Blumenthal tevergeefs dat “gezien de corruptie er geen enkele kans bestaat dan onder Mobutu Congo op een correcte manier zijn schulden zal afbetalen”. Ondanks deze waarschuwing zal het IMF Zaïre tussen 1982 en 1989 het drievoudige lenen van wat tussen ‘67 en ‘82 werd geleend. (A)
Standbeeld Leopold II, Troonplaats
Van 1885 tot 1908 is Congo het privéspeeltje van Leopold II. Hij houdt de Force Publique boven de doopvont, de door de Belgen gecommandeerde ordetroepen die de Congolezen onder andere moeten “aanmoedigen” ivoor en later rubber te leveren. Rubber wordt van levensbelang als de auto-industrie tot wasdom komt en de Force Publique houdt nauwlettend in het oog of de Congolezen wel hun quota halen. Om hun motivatie wat aan te scherpen, worden hun families opgesloten. Als ze hun quota niet halen, worden hun handen afgekapt.
Uit de verschillende maatschappijen die hij opricht en waarvan hij de belangrijkste aandeelhouder is, zal Leopold II enorme winsten halen die het koninklijk vermogen flink zullen aandikken en waarmee hij Brussel zal opfleuren. Daarvoor zal hij in Congo een regime van dwangarbeid instellen, gekenmerkt door structureel geweld en systematische wreedheden. Professor Léon de Saint-Moulin, een Belgisch priester en demograaf verbonden aan de universiteit van Kinshasa, stelt vast dat tussen 1880 en 1920 de Congolese bevolking met 5 à 10 miljoen verminderde, wat neerkomt op een verlies van 30 à 50 %. (C)
De Cinquantenaire
Om de vijftigste verjaardag van de Belgische Staat te vieren werd tegen het einde van de 19de eeuw de Cinquantenaire en het omliggend park gebouwd met de opbrengsten uit Belgische Congo. Tal van monumenten herinneren aan die periode: de Triomfboog van de Eeuwfeestpaleizen, het standbeeld van Albert Thys, een officier van Leopold II die fortuinen maakte in Congo, het monument ter ere van Congo en zijn ontdekkingsreizigers en militairen en hun gevechten tegen de Arabische slavendrijvers. Of hoe de ene vorm van slavernij een andere vervangt: Leopold II wou vooral het monopolie van de ivoorhandel dat de Arabieren van Zanzibar bezaten, breken.
Op 30 juni zal de Democratische Republiek Congo de vijftigste verjaardag van zijn onafhankelijkheid vieren. Het komt op de eerste plaats de Congolezen toe om die dag te vieren en zelf de balans op te maken. Maar ook de Belgische werkende bevolking mag die dag herdenken, want het is dankzij de strijd van de Congolese bevolking en haar nationalistische leiders als Patrice Lumumba dat België nu geen koloniale staat meer is. Nog niet zo lang geleden verklaarde de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Karel De Gucht, dat België een “moreel toezicht” op Congo heeft. Vandaag is het aan de Belgen om van hun regering te eisen dat ze met de DR Congo correcte betrekkingen heeft op basis van gelijkheid: wij hoeven zijn paternalistisch en moraliserend discours niet te slikken. (G)
Ook gebeten door het Congovirus? 
Verslind Congo voor beginners
Jan Aertsen, ex-directeur van Vredeseilanden: “Congo voor beginners van Tony Busselen leest als een trein. Heel vlot wordt de lezer meegenomen in een heldere politieke, economische en sociale analyse van het bewind van Leopold II, de Belgische staat en van Mobutu. Flink wat ruimte laat hij aan het Kabila-tijdperk. Dit boek is zeker een aanrader.”
Tony Busselen, Congo voor beginners, 200p.,14.95 euro, uitgeverij EPO
Herlees de reeks in Solidair
Alles wat u wilde weten maar nooit durfde vragen over het land van Kabila en Lumumba kwam de laatste weken aan bod in deze krant. U kan de artikels herlezen op onze site.
www.pvda.be/congo50jaar
Bezoek ManiFiesta
Tony Busselen is op 25 september aanwezig op het boekenforum op ManiFiesta.
www.manifiesta.be
Ga naar de zomerunief
Hoe keken de Congolezen tegen het kolonialisme aan? Kwam de onafhankelijkheid niet te vroeg? Hoe kwam de dictatuur van Mobutu tot stand? Is de huidige situatie in Congo echt “hopeloos”, zoals iedereen in koor roept? Hoe zit het met Joseph Kabila? En wat met de China-contracten? Op 26 augustus biedt Danny Claes van intal u een andere kijk op Congo aan.
Marxistische Zomeruniversiteit, 26 augustus in Waterloo. Info en inschrijvingen: www.marx.be
