Interview :: Roger Rutten schreef een boek over het verzet in Limburg

“Van Genk zijn tijdens WOII vijftig verzetsmensen omgekomen, in een concentratiekamp of op straat neergeknald. En toch vind je er niet één monument dat hen eert”. Een statement van Roger Rutten.

Roger Rutten

Vooral in Vlaams-nationalistische kringen houdt men het hart vast, bang dat Roger Rutten op het spoor is gekomen dat oom zus of opa zo tijdens WOII toch donkerbruine of zwarte connecties blijkt te hebben gehad. Nochtans is rancune zeker niet wat hem heeft voortgestuwd in de negen jaar dat hij met het onderwerp heeft geworsteld. Roger Rutten wil vooral het verzet de ereplaats geven die het veel te lang is ontnomen…

Over WOII en over collaboratie en verzet zijn al heel wat boeken geschreven. Waarom nog eentje meer?

Roger Rutten. Goeie vraag, want als schrijver wil je inderdaad toch altijd een leemte opvullen en er is over dit onderwerp al heel veel gepubliceerd. Maar het verzet is maar heel weinig in de diepte Hetbelicht. Nu heb ik heel mijn leven al veel interesse gehad voor de maatschappij en maatschappelijke veranderingen en heb ik die altijd bekeken door de bril van de kleine man die streeft naar een beter bestaan. En als je de geschiedenis van het verzet bekijkt, dan is dat de geschiedenis van die kleine man die het gewaagd heeft om, in zeer moeilijke omstandigheden, te strijden voor een andere maatschappij tegenover die van het fascistische geweld. Een boek over het verzet vanuit dit perspectief is volgens mij in Vlaanderen nog niet verschenen. Kun jij mij er een noemen? Het is echt jammer dat we 69 jaar hebben moeten wachten om daar literatuur over te krijgen.

Vanwaar die leemte?

Roger Rutten. Na de oorlog heeft iedereen gezwegen, zowel wit als zwart en de joden. Ieder om zijn eigen redenen. Een van de verzetsmensen die ik in mijn boek volg is Jean Dubois. Ook bij hem duurde het vele jaren vooraleer hij, op een gezellige avond, voor het eerst vertelde over de verschrikkingen die hij in Mauthausen had meegemaakt. Waarop zijn vader reageerde met: “Jeanke, ge moet zo niet overdrijven.”  Wat die mensen hebben meegemaakt is zo verschrikkelijk dat niemand het geloofde. Ze durfden daar dan ook niet mee naar buiten komen.

Er was ook de koude oorlog, waardoor het plots niet meer tot aanbeveling strekte als je bij het verzet was geweest. Of als je buurman een zak was geweest, moest je daar toch weer mee gaan samenleven…

Aan de andere kant heeft een groot deel van de politieke elite tentakels naar de collaboratie. In Limburg is zelfs bijna alles wat in de politiek bovenaan staat, verbrand. Niet zijzelf, maar wel hun ouders, een oom... De oom van Vlaams parlementsvoorzitter Peumans was een gekend collaborateur, hij is trouwens neergeschoten door een van de mannen die in mijn boek centraal staan. De familie van minister van Begroting Vanhengel is na de oorlog uit Limburg naar Brussel weggevlucht, omdat iemand uit die familie een verzetsman, Toine Godderie, heeft verraden, omdat die de Rode Vaan las. En zo zijn er honderden families. Je moet weten dat de grootste partij van Vlaanderen in de jaren 30, het VNV, volledig in de collaboratie is gegaan. In Bilzen haalde die partij bij verkiezingen 50 procent, in Genk telde ze 524 leden, bracht ze 104 Oostfronters op de been, was er een afdeling van Volksverweer, het ergste wat Vlaanderen aan collaboratie gekend heeft… Ik bedoel maar, er zijn héél veel families die over de oorlog liever zwijgen dan spreken. En zeker over collaboratie en verzet.

Een groot deel van de politieke elite heeft tentakels naar de collaboratie. In Limburg is zelfs bijna alles wat in de politiek bovenaan staat, verbrand

Zijn er geen historici geweest die daar wel ‘objectief-wetenschappelijk over durfden te schrijven?

Roger Rutten. Zeker, ze schrijven zonder problemen over pilotenhulp, de rol van de Russen in België in de oorlog… Maar o wee als het delicaat wordt, als het over collaboratie en verzet gaat. Mijn vorig boek kreeg bijna alleen positieve recensies, maar ook één negatieve. Nota bene van een medewerker van SOMA (zowat het belangrijkste studiecentrum in België over WOII, n.v.d.r.). “Zo’n boek mag niet geschreven worden,” schreef hij. Hij verweet mij te denken in zwart en wit, terwijl veel in de oorlog grijs is, zo beweert men dan. Kortom, ik polariseerde. Nu is dat zeker niet mijn bedoeling. Wel de waarheid schrijven en die vind je alleen in de feiten.

Is het vandaag nog haalbaar om die feiten precies te kennen?

Roger Rutten. Ten eerste moet je weten, ik ben nu al negen jaar met deze materie bezig en ik heb met heel veel van die mensen aan tafel gezeten. Die zijn intussen hoogbejaard, lang kan dat niet meer, maar ik heb met velen van hen talloze gesprekken gevoerd. Zodoende vond ik ook de uitstekende fiches van verzetsman Lucien Poogers van Genk. Verder heb ik talloze uren in archieven doorgebracht. In dat van Genk en Zonhoven, in het provinciaal archief van Hasselt... En dankzij professor Johan Swinnen heb ik zelfs de archieven van het Justitiepaleis in Brussel kunnen doornemen, die normaal alleen voor universiteitsstudenten toegankelijk zijn.

 En ja, ik heb ook veel gehaald uit de collaborerende pers, zoals De Toekomst, het blad van het VNV.

Jean Dubois, een van de 28 mijnwerkers van Waterschei die de hel van Mauthausen meemaakten, is een van de drie verzetsmensen die historicus Roger Rutten in zijn boek volgt. (Foto archief Roger Rutten)

U kent intussen god en klein peerke zowel bij het verzet als bij de collaboratie in Limburg. Wat voor mensen gingen bij het verzet?

Roger Rutten. In de eerste plaats werkende mensen. Dat is logisch, zij hadden het meeste te lijden van de oorlog. Overigens volg ik in mijn boek drie figuren van het verzet, wat volgens mij het boek extra boeiend maakt: Max Devries, de chef van de partizanen in Limburg, Mon Mengels, de chef van het Geheim Leger voor centraal Limburg, voor de oorlog een vrijgestelde van het Christelijk Vakverbond en Jean Dubois, een gevangene van Mauthausen, een ex-mijnwerker van Waterschei.

Naast arbeiders ging ook een deel van de intellectuele elite bij het verzet, leraars bijvoorbeeld. En mensen uit het gerecht, meestal liberalen die erg Belgicistisch dachten, zoals de familie van de federale Kamervoorzitter Patrick Daems. Het gerecht van Tongeren veroordeelde bijvoorbeeld een verzetsman die een collaborerende burgemeester had geliquideerd maar tot één jaar opsluiting. De Toekomst, het blad van het VNV, maakte daar veel kabaal over.

Roger Rutten, Van Genk tot Mauthausen, Opmerkelijk verzet en collaboratie in Vlaanderen, EPO, 456p., geïllustreerd, 26 euro.

In Genk vielen 240 doden tijdens de oorlog. Vijfenzestig jaar na datum is het hoog tijd om namen te noemen. Dankzij nieuw opgedoken archiefmateriaal past Roger Rutten de puzzelstukjes in elkaar. De vele foto’s, brieven en gerechtelijke stukken maken van dit boek een uniek document.